فارماکوپه ایرانمرزنجوش
مرزنجوش، اندام هوایی خشک شده گیاه Origanum vulgare L. از خانواده ی نعناع (Lamiaceae) است که حداقل دارای 1/0 درصد (حجم / وزن) روغن فرار می باشد.


نامهای گیاه:
لاتین: Origanum vulgare L.
فارسی: مرزنگوش و حشی، آویشن کوهی
عربی: فودنج جبلی، صعتر
انگلیسی: Wild marjoram
آلمانی: Echter Dost, Wilder Marjoran
فرانسه: Origan, Marjolaine sauvage

ریخت شناسی
گیاه Origanum vulgare ، گیاهی است پایا و علفی به ارتفاع حدود 100 سانتیمتر، راست و کرک دار یا پوشیده از کرک های زبر و محکم و دراز ویا کم و بیش عاری از کرک می باشد. برگ ها دارای پهنکی تخم مرغی یا بیضوی یا تقریباً مدور، نوک تیز یا نوک گرد، دارای پوشش غده ای – منقوط و یا بدون آن، دمبرگ غایب و یا تا 20 میلیمتر طول. گل آذین به صورت سنبله های افراشته به ابعاد 8 -2× 30- 3 میلیمتر با تعداد گل ها در هر چرخه دو عدد. برگک ها به ابعاد 7-1×10-2 میلیمتر، متراکم لب پوش، برگک ها از میانه کاسه گل تا دوبرابر آن طویل می شود، بافت برگک ها غشایی، علفی، به شکل واژ تخم مرغی، بیضوی و تا حدی ارغوانی رنگ یا سبز فام یا نوک تیز یا نوکدار. گل ها نر – ماده یا گیاه واجد هم گل های ماده و هم گل های نر – ماده کاسه به طول 2 تا 4 میلیمتر، تقریباً به طور منظم به پنج دندانه – که به طور طولی کاسه را شکافته اند – تقسیم می شوند. جام گل تقریباً با 1/3طول خود دو لبه ، تقریباً 5/2 برابر طول کاسه، به طول 3 تا 10 میلیمتر، ارغوانی، صورتی یا سفید. پرچم ها نا برابر، مواری، اندکی از داخل لوله ی جام بیرون آمده و به طول 5/4 تا 5/5 میلیمتر می باشد (شکل گیاه مرزنگوش).

مرزنگوش وحشی گونه ای است بسیارمتغیر و از پنج زیر گونه تشکیل می شود. زیر گونه های این گیاه به طور تدریجی به یکدیگر تبدیل می شود. در ایران سه گونه از آن وجود دارد که نام و مشخصات آن ها در ذیل درج گردیده است:
Origanum vulgare subsp. Vulgare
Sys.: O. creticum L.


ساقه ی این زیر گونه کم وبیش پوشیده از کرک است. برگ آن کرک آلود یا عاری از کرک سطحی کم و بیش منقوط بوده و همواره به رنگ سبز مات می باشد. سنبله به ابعاد (7-)×4(-3)×(35-)7(-3) میلیمتر و برگه (براکته) به ابعاد (4-)2(-1)×(7-)4(-2) میلیمتر وهمواره مانند پوست پیاز فلس فلس و اغلب اوقات عاری از کرک و یا کرکدار و کم و بیش ارغوانی رنگ است. کاسه ی گل به طول (4-)5/3(-3) میلیمتر بوده و جام گل به طول (10-)7(-4) میلیمتر و به رنگ صورتی یا ارغوانی می باشد. میله ی پرچم به طول 4 تا 5 میلیمتر است.

Origanum vulgare subsp. Gracile (C.Koch) letswaart.
Sys.: O. tyttantum Gontsch.


ساقه ی این زیر گونه کمی کرکدار یا عاری از کرک می باشد. برگ آن عاری از کرک یا اندکی کرکدار با سطحی کم و بیش منقوط و اغلب اوقات سبز رنگ است. سنبله به ابعاد (4-)5/3(-3)×(30-)6(-4) میلیمتر و برگه (براکته) به ابعاد (2)5/1(-1)×(6-)4(-3) میلیمتر می باشد. کاسه گل به طول (4-)3(-2) میلیمتر اما جام گل به طول (8-)5/6(-5) میلیمتر و رنگ سفید یا صورتی – سفید است. میله ی پرچم به طول 5/2 تا 5/3 میلیمتر می باشد.

Origanum vulgare subsp. Viride (Boiss.) Hayek.
Sys.: O. heracleoticum L
.

ساقه ی این زیرگونه کمی کرک آلود و یا پوشیده از کرک می باشد. برگ آن اغلب اوقات کرکدار و با سطحی کم و بیش منقوط وهمواره به رنگ سبز مات است. سنبله به ابعاد(6-)4(-3)×(22-)6(-3) میلیمتر و برگه (براکته) به ابعاد (4-)2(-1)×(8-)5(-2) میلیمتر و تیغه ای یا غشایی، کرکدار یا بدون کرک، اغلب اوقات سبز رنگ و گاهی اندکی ارغوانی رنگ است. کاسه ی گل به طول (4-)3(-5/2) میلیمتر و جام گل به طول (9-)7(-5) میلیمتر و رنگ سفید یا صورتی بسیار کم رنگ می باشد. میله ی پرچم به طول 5/3 تا 5 میلیمتر است.
چون گیاهOriganum vulgare subsp viride به طور عمده حاوی ترکیب کاراکرول می باشد لذا به علت عطر مخصوصی که دارد در بازار تجارت مرغوب تر است.
اندام دارویی – اندام های دارویی این گیاه شامل کلیه اندام های هوایی خشک شده و یا برگ های خشک شده آن بوده که توصیف آن ها در مبحث ریخت شناسی ارائه شد.


زمان جمع آوری
جمع آوری اندام های هوایی گیاه هنگامی انجام می پذیرد که گیاه کاملاً گل داده باشد. این زمان در اوایل تابستان می باشد.
خرده نگاری
پودر اندام های هوایی خشک شده ی مرزنگوش وحشی به رنگ سبز تیره بوده، بو و طعم آن شبیه نعناع و خوصیات میکروسکوپی آن از قرار زیر است:
روزنه های تنفسی از نوع دیاسیتیک [الف]، بخشی از اپیدرم برگ همراه غده ی ترشحی خانواده نعناع که اختصاصی است [ب]، تارهای غیر ترشحی چند سلولی که بعضی از آن ها به صورت زگیل (با قسمتی جمع شده) دیده می شود [ج]، دسته های آوندی [د] و دانه های گرده[ه].

دامنه انتشار
گیاه مرزنگوش و حشی زیر گونه vulgare در ایران در نواحی شمال ( چالوس) در غرب (آذربایجان) در جنوب غرب ( قره داغ) در شرق ( اهر) می روید.
گیاه مرزنگوش وحشی زیرگونه gracile در ایران در نواحی شمال ( گیلان) در غرب (آذربایجان و کردستان).
گیاه مرزنگوش وحشی زیر گونه virid در ایران در نواحی شمال ( گرگان، علی آباد، آزادشهر، پل سفید، عباس آباد، آمل، محمودآباد، نوشهر، بابل، چالوس، تنکابن، کلاردشت، رشت، لاهیجان، اسالم وآستارا) در غرب (آذربایجان، اردبیل و بندر انزلی) در شرق (بجنورد) در مرکز(قزوین و مرزن آباد).

مواد متشکله
زیر گونه های مختلف گیاه مرزنگوش وحشی عموماً حاوی 1/0 تا 1 درصد روغن فرار است . ترکیبات تشکیل دهنده ی این روغن عبارتند از: تیمول، کارواکرول، بتا – بیزابولن، کاریوفیلن، پارا – سیمن بورنئول، لینالول، لینالیل استات، ژرانیل استات، آلفا – پی نن، آلفا – ترپی نن و غیره. نسبت این ترکیبات در گیاهان تهیه شده از منابع مختلف متفاوت است. برای مثال درصد ترکیبات فنلی ( یعنی تیمول و کارواکرول) در نمونه های مختلف از صفر تا 90 درصد گزارش شده است. علاوه بر روغن فرار حضور ترکیبات ثانویه ی دیگری مانند لوتئولین، آپی ژنین، دیوسمتین، اسیدکافئیک، اسیداورسولیک، اسیداولئانولیک، اسیدروزمارینیک، پروتئین و ویتامین ها نیز در این گیاه گزارش شده است.

موارد استعمال
مرزنگوش به عنوان ضد نفخ، خلط آور، مسکن، مدر، در درمان ناراحتی های تنفسی (آسم) و اشتها آور مصرف می گردد. همچنین برای آن آثر التیام دهنده و ضد عفونی کننده ذکر گردیده است.
مقدار مصرف – 2 تا 4 گرم از اندام های هوایی گیاه به صورت دم کرده مصرف می شود. از طرفی اسانس گیاه به صورت موضعی استعمال می گردد.
موارد احتیاط – مرزنگوش وحشی نباید در زمان حاملگی استفاده شود. مصرف موضعی آن ممکن است باعث تحریک پوست گردد. اسانس این گیاه نباید از راه خوارکی مورد استفاده قرار گیرد.
موارد استعمال در پزشکی گذشته – در طب گذشته از مرزنگوش در تسکین دل پیچه و دردهای مختلف به ویژه سردرد و کمردرد استفاده شده و برای آن اثر قاعده آور و مدر نیز قائل بوده اند (1س،2س، 6س).

آثار فارماکولوژیکی
تیمول و کارواکرول کع معمولاً عمده ترین ترکیبات فنلی موجود در مرزنگوش وحشی می باشد دارای خواص ضد قارچ، ضد کرم و محرک پوستی قوی می باشند.
روغن فرار مرزنگوش وحشی اوپایی دارای خواص اسپاسمولیتیک، خلط آور، مدر وافزاینده ترشح صفرا توسط کبد می باشد.
اسید روزمارینیک یک ترکیب ضد التهاب غیر استروئیدی بوده و به صورت موضعی به عنوان مهار کننده ی التهاب به طور موثری التهاب لثه و تجمع پلاکت ها را در میمون هندی کاهش داده و اثر ضد باکتریایی برجسته ای دارد.

روشهای مختلف کنترل های کیفی و کمی شیمیایی
آزمایش خلوص – برای انجام این آزمایش از روش کروماتوگرافی لایه نازک استفاده می شود که فاز ثابت آن سیلیکاژل جی – اف – 254 است.

پس از رقیق کرن اسانس (روش تهیه در قسمت تعیین مقدار اسانس) حاصل با تولوئن آن را بر روی لایه ی نازک سیلیکاژل 60GF254 به همراه ترکیبات فرار استاندارد کاشته و با استفاده از سیستم حلال تولوئن – اتیل استات (7:93) عمل گسترش انجام می پذیرد. پس از عمل گسترش، صفحه ی روکش دار را خشک نموده و سپس جهت آشکار نمودن ترکیبات جدا شده ی اسانس بر روی لایه ی نازک از معرف وانیلین – اسیدسولفوریک (معرف شماره43) استفاده می شود. از ترکیبات عمده ی موجود در اسانس لینالیل استات است که به رنگ سبز و در محلی با 63/0=Rf ظاهر می گردد.

سنجشهای مرغوبیت
میزان خاکستر تام – حداکثر 8 درصد می باشد.
میزان خاکست محلول در اسید – حداکثر 6/0 درصد می باشد.
چگالی اسانس در مای 25 سانتیگراد – 89/0 گرم / میلی لیتر
ضریب شکست اسانس در دمای 25 درجه سانتیگراد – 4728/1
تعیین مقدار اسانس – اسانس گیاه با استفاده از روش تقطیر با آب در دستگاه اسانس گیری تهیه و اندازه گیری می شود. برای انجام این امر مقدار 30 گرم از اندام هوایی خشک شده را به داخل یک بالن 1000 میلی لیتری منتقل و مقدار 300 میلی لیتر آب مقطر به آن اضافه نموده و برای مدت 4 ساعت با سرعت تقطیر 2 تا3 میلی لیتر در دقیقه اسانس گیری می گردد.

طرز نگهداری
اندام های هوایی گیاه خشک شده باید در بسته بندی های مناسب و دور از رطوبت و حرارت زیاد نگهداری شود. اسانس گیاه مانند دیگر اسانس ها باید در ظروف شیشه ای تیره رنگ و درب بسته و تخلیه شده از هوا نگهداری گردد.

اشتباهات
گونه Origanum vulgare L. ( از خانواده Labiatae)، و گونه (Syn.: L. berlandri Scharuer) Lippia graveolens H.B.K ،و گونه Lippia palmeri S. Wats. ( از خانواده verbenaceae) و دیگر گونه های جنس های Origanum وLippia همگی تحت عنوان OREGANO در بازارهای تجاری جهان عرضه و به فروش می رسد. بنابراین در تهیه ی گونه اصلی مرزنگوش وحشی از بازارهای تجاری لازم است دقت کافی مبذول گردد.

تحلیل آمار سایت و وبلاگ