سید محمد اصفا، کارشناس اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری استان اصفهاننقش ظهور پدیده های زیستی در زراعت گیاه دارویی مرزنجوش
چکیده

این تحقیق به منظور تعیین نقش مراحل فنولوژیک در زراعت گیاه O. marjorana در سال 1386 لغایت 88 در ایستگاه تحقیقات شهید فزوه اصفهان انجام شد. بر اساس آمارهای سه ساله، سبز شدن گیاه در 5 تا 15 اسفند اتفاق افتاد. رشد رویشی (سبز شدن تا ظهور غنچه ها و آغاز رشد زایشی) از 5 اسفند تا 10 اردیبهشت بود. گلدهی در گیاه بصورت تدریجی و از 25 اردیبهشت تا 30 خرداد ادامه داشت. ظهور گل پانزده روز پس از ظهور غنچه ها شروع و تا 30 خرداد ادامه داشت. تشکیل بذر پس از گذشت پانزده روز از ظهور گل اتفاق افتاد و از 10 خرداد شروع و تا نبمه تیر ادامه داشت. رسیدن بذر سی روز پس از تشکیل بذر رخ داد که در نهایت تا 7 مرداد ادامه داشت. در این گیاه ریزش بذر از 22 مرداد آغاز و تا 30 مرداد ادامه داشت. در شرایط اصفهان از نیمه آذر خواب زمستانه گیاه شروع شد و تا رشد مجدد سالانه در اسفند ماه به طول انجامید. با توجه به اطلاعات بدست آمده کشت گیاه به منظور تولید سرشاخه گلدار در اصفهان امکان پذیر و مناسب ترین زمان برداشت آن در پنجم تا 30 خرداد ماه توصیه می شود. و چنانچه هدف از تولید برداشت بذر گیاه باشد زمان مناسب برداشت 1 تا 20 مرداد ماه می باشد.
کلمات کلیدی: مرزنجوش، Origanum marjorana ، گیاه دارویی، فنولوژی، زراعت، اصفهان



مقدمه

رشد روز افزون جمعیت و نیار فراوان به دارو برای درمان بیماری ها بدون اثرات جانبی یکی از دغدغه های ذهنی برنامه ریزان است. درکشور ما اغلب گیاهان دارویی از عرصه های طبیعی جمع آوری می گردد که در مواردی باعث انقراض نسل برخی از گونه های دارویی شده است. علاوه بر این به علت پراکنش وسیع و صعب العبور بودن محل رویش گیاهان دارویی خودرو زمان و نحو جمع آوری همچنین خشک کردن این گیاهان براساس اصول علمی نبوده و بعضاً مشاهده شده گونه های غیر استاندارد و حتی سمی وارد بازار دارویی می گردد. لذا برای دست یابی به اثرات درمانی و همین‏طور عملکرد بالا لازم است کشت گیاهان دارویی استاندارد در مزرعه صورت گیرد. برای این منظور دست یابی به اطلاعات پایه ای ازجمله سازگاری و ظهور پدیده های زیستی گیاه جهت کشت و توسعه در سطح وسیع ضرورت دارد. در این تحقیق گیاه دارویی مرزنجوش یا مرزنگوش با نام علمی Origanum marjorana از خانواده Lamiaceae مورد توجه قرار گرفت. این گیاه در مدت 4 سال 2تا 3 تن در هکتار محصول خشک تولید می کند. سرشاخه گلدار این گیاه اسانس دار دارای مواد مؤثره کارواکرول، تیمول، فلاونوئید و موسیلاژ می باشد. این گیاه برای تسکین سرفه، به عنوان خلط آور، ضد نفخ و اشتها آور مورد استفاده قرار می گیرد.



مواد و روش‏ها
این تحقیق در سال های 86 لغایت88 در مرکز تحقیقات کشاورزی ومنابع طبیعی استان اصفهان (ایستگاه تحقیقات شهید فزوه)با 1612متر ارتفاع از سطح دریا، بافت خاک کلی لوم دارای واکنش قلیایی ضعیف( 8pH= ) و محدودیت کم شوری (mMoh93/2(EC= یا بدون محدودیت، میانگین بارندگی سالیانه 140 میلیمتر، حداکثر درجه حرارت 40 و حداقل 17- و متوسط سالیانه 16 درجه سانتیگراد، با طول جغرافیایی 51 درجه و 26 دقیقه شرقی و عرض جغرافیایی 32 درجه و 36 دقیقه شمالی اجرا شد.کشت بذور در گلخانه در تاریخ 8/12/84 انجام شد برای سبز شدن بذور هر 48 ساعت یکبار آبیاری صورت گرفت. پس از انتقال نهال ها به زمین اصلی در15/2/85 تا پایان فصل رشد هر هفت روز یکبار آبیاری انجام شد. همچنین مراحل فنولوژیک گیاه شامل سبز شدن، رشد رویشی، ظهور غنچه، ظهور گل، تشکیل بذر، رسیدن بذر، ریزش بذر و خواب زمستانه براساس کارت فنولوژی در طول فصل رشد ثبت گردید.



نتیجه و بحث
نتایج بدست آمده از ثبت مراحل فنولوژیک گیاه در سه سال متوالی نشان می دهد که کشت گیاه در گلخانه اوایل اسفند ماه امکان پذیر و پس از هفت روز گیاه سبز می شود. نهالهای جوان در اوایل اردیبهشت ماه به زمین اصلی منتقل می شوند. رشد رویشی گیاه به مدت حدود 45 روز از 5 اسفند تا 10 اردیبهشت ماه می باشد. رشد زایشی با ظهور غنچه ها در اوایل اردیبهشت ماه آغاز می گردد و تا اوایل مرداد ماه ادامه دارد. پانزده روز پس از ظهور غنچه ها، گل ها بطور کامل ظاهر می شوند و تا 7 آذر ماه در روی گیاه دیده می شوند. با فرارسیدن سرماهای پائیزه در آذر ماه ظهور غنچه و گل متوقف می گردد. پانزده روز پس از ظهور گل ها،تشکیل بذر شروع می شود و این پدیده تا 16 تیر ماه ادامه دارد. رسیدن بذور سی روز پس از تشکیل بذر از 10 تیر ماه شروع و تا هفتم مرداد به طول می انجامد. این گیاه به ریزش بذر نیز حساس است و یک ماه پس از رسیدن بذر ریزش آغاز می گردد. در شرایط اصفهان ریزش بذر از بیست تا سی مرداد ماه رخ می دهد. با سرد شدن هوا در اصفهان؛ رشد گیاه در اواسط آذر ماه متوقف و خواب زمستانه آغاز می گردد و تا رشد مجدد بوته ها در اسفند ماه خواب زمستانه ادامه دارد. در شرایط اصفهان گیاه به سرما حساسیت نشان نداد و بدون مشکل زمستان را در سال های تحقیق سپری کرد. هم چنین آفت و بیماری خاص روی گیاه مشاهده نشد.
با توجه به نتایج بدست آمده کشت و زراعت O. marjorana در شرایط اصفهان امکان پذیر است. اوایل اسفند ماه زمان مناسب برای کشت بذور در گلخانه می باشد. باتوجه به طول زمان رشد رویشی و فاصله بین ظهور غنچه ها و گل ها به نظر می رسد مناسب ترین زمان جهت برداشت محصول سرشاخه خرداد ماه است . در سال اول یک چین می توان برداشت نمود. در سال های بعد گیاه مستقر شده و با توجه به فاصله زمانی ظهور گل و غنچه ها در شرایط اصفهان این گیاه می تواند حداقل دو و حداکثر سه چین محصول تولید کند. در صورتی که تولید بذر گیاه مد نظر باشد نیز شرایط اصفهان، شرایط مناسبی می باشد و مناسب ترین زمان برداشت بذور قبل از شروع ریزش بذر از بیست تا سی مرداد ماه می باشد. بنابراین کشت این گیاه در شرایط مشابه اصفهان نیز امکان پذیر و با تغییرات جزئی دما، نتایج فوق الذکرحاصل می گردد.
منبع: 1-امید بیگی، ر.1376. رهیافت های تولید و فرآوری گیاهان دارویی. طراحان نشر. تهران.
2-میر حیدر،ح.1372. معارف گیاهی. دفتر نشر فرهنگ اسلامی. تهران.
3- Duke, J. A. 1982. Ecosystemic data on medicinal plants. In CK. Atal and B, M. Kapur cultivation and utilization of medicinal plants CSIR.Jammu-Tawi India, 13-23
تحلیل آمار سایت و وبلاگ